Archiveren van algoritmes
Overheden moeten hun informatie in goede staat behouden en archiveren. Deze moet ook duurzaam toegankelijk zijn. Dit geldt ook voor algoritmes en AI.
Duurzame toegankelijkheid van algoritmes
Alle overheidsinformatie valt onder de Archiefwet. Dus ook overheidsinformatie die wordt gecreëerd met behulp van algoritmes. De Archiefwet 2026 bepaalt dat overheidsorganisaties passende maatregelen moeten nemen om overheidsinformatie duurzaam toegankelijk te maken en houden. Dit betekent dat de informatie aan de kenmerken van duurzame toegankelijkheid moet voldoen. Die kenmerken zijn: vindbaar, beschikbaar, leesbaar, interpreteerbaar, betrouwbaar en toekomstbestendig. Om daar praktische invulling aan te geven is het DUTO-raamwerk ontwikkeld. Het DUTO-raamwerk omschrijft de waarden, kenmerken, processen, functies en modeleisen voor duurzame toegankelijkheid van overheidsinformatie. Dit geldt ook voor overheidsinformatie die tot stand is gekomen met algoritmes.
Belang van duurzame toegankelijkheid van algoritmes
Het belang van duurzame toegankelijke overheidsinformatie wordt in het DUTO-raamwerk bekeken vanuit drie invalshoeken:
- publieke waarden;
- legitimiteit;
- organisatie.
De DUTO-waarde legitimiteit sluit aan bij de doelen van de Europese AI-verordening. Vanuit de Europese AI-verordening wordt veel nadruk gelegd op ethiek, de potentiële impact van algoritmes op individuen en de samenleving. Dat maakt transparantie belangrijk: het vindbaar, beschikbaar en interpreteerbaar maken van algoritmes voor gebruikers en toezichthouders.
Algoritmes hebben een ambivalente rol bij het creëren en beheren van overheidsinformatie. Aan het gebruik van algoritmes kleven risico’s zoals discriminatie en schending van privacy. Algoritmes verwerken informatie om vervolgens nieuwe informatie (mede) te creëren en/of beslissingen te kunnen nemen. Voor een transparante overheid is het van belang te kunnen aantonen waarom algoritmes zijn ingezet, hoe ze werken en hoe ze gecontroleerd worden. AI-systemen zijn gebaseerd op algoritmes. De Europese AI-verordening schrijft voor dat de werking van AI-systemen begrijpelijk en uitlegbaar moet zijn. Duurzame toegankelijkheid van algoritmes maakt het mogelijk om overheidshandelen te verantwoorden als er gebruik gemaakt wordt van informatie gecreëerd door algoritmes.
Naast Europese wetgeving draagt duurzame toegankelijkheid bij aan nationale wetgeving zoals de Archiefwet, de Algemene verordening gegevensbescherming (AVG) en de Wet open overheid (Woo). De Woo bepaalt dat een bestuursorgaan maatregelen neemt om digitale documenten duurzaam toegankelijk te maken. Duurzame toegankelijkheid van overheidsinformatie draagt bij aan de AVG doordat het o.a. zorgt dat informatie op tijd en op de juiste gronden wordt vernietigd. Daarmee wordt voorkomen dat persoonsgegevens te lang worden bewaard en wordt ook de milieulast van dataopslag verminderd.
Wat houdt het archiveren van algoritmes in?
Het duurzaam toegankelijk maken van een algoritme is niet iets waar je pas mee begint na het uitfaseren van het algoritme. Maatregelen voor archiveren neem je in een zo vroeg mogelijk stadium. Dit noemen we archiveren by design.
Gedurende de hele levenscyclus van een algoritme vinden er activiteiten plaats die gedocumenteerd en gearchiveerd moeten worden. Dit is meer dan het archiveren van een broncode. Het gaat in grote lijnen om de documentatie die:
- gemaakte keuzes bij de realisatie van het algoritme kunnen verantwoorden;
- documentatie op basis waarvan de werking van het algoritme kan worden gereconstrueerd;
- gegevens omtrent het gebruik van het algoritme.
De documentatie over het algoritme kan bijvoorbeeld betrekking hebben op het ontwerp, de wijze waarop een model getraind is of de monitoring tijdens het gebruik van het algoritme.
Welke documentatie van belang is, hangt af van de fase binnen de levenscyclus. De documentatie over het algoritme kan ook na het uitfaseren van het algoritme nog geruime tijd van belang zijn. Dat is afhankelijk van de wettelijke bewaartermijn die geldt voor de betreffende informatie. Het toepassen van de bewaartermijnen doe je op basis van het voor jouw organisatie geldende selectiebesluit (voorheen selectielijst).